
สมาร์ตโฟนที่ยังใช้งานได้ แต่เริ่มไม่ได้รับการอัปเดตซอฟต์แวร์ เครื่องใช้ไฟฟ้าที่ค่าซ่อมสูงจนซื้อเครื่องใหม่อาจคุ้มกว่า หรือรถยนต์ที่ยังขับได้ดี แต่พอมีรุ่นใหม่ออกมา รถคันเดิมก็เริ่มดูเก่าไปทันที
หลายครั้งเราจึงคิดถึงการซื้อสินค้าใหม่ ทั้งที่ของเดิมอาจยังใช้งานต่อได้อีกนาน แต่การเปลี่ยนสินค้าเหล่านี้เกิดจากความจำเป็นจริงๆ หรือบางครั้งก็มีวิธีคิดทางธุรกิจอยู่เบื้องหลัง?
หนึ่งในแนวคิดที่เกี่ยวข้องคือ Planned Obsolescence หรือกลยุทธ์ที่ผู้ผลิตจงใจทำให้สินค้ามีอายุการใช้งานสั้นลง หรือสูญเสียความน่าใช้เร็วกว่าความจำเป็น เพื่อกระตุ้นให้ผู้บริโภคกลับมาซื้อสินค้าใหม่
ปัจจุบัน Planned Obsolescence มักถูกใช้ในเชิงวิพากษ์กลยุทธ์ที่จงใจทำให้ผู้บริโภคต้องเปลี่ยนสินค้าเร็วกว่าความจำเป็น แต่การที่สินค้าพังเร็ว ซ่อมยาก หรือไม่ได้รับการอัปเดตซอฟต์แวร์ ยังไม่เพียงพอจะสรุปว่าผู้ผลิตตั้งใจทำเช่นนั้น เพราะต้องมีหลักฐานยืนยันถึงความจงใจในการลดอายุสินค้า
แนวคิดดังกล่าวมีประวัติศาสตร์น่าสนใจ และหนึ่งในเหตุการณ์ที่มีหลักฐานชัดเจนเกิดขึ้นเมื่อกว่า 100 ปีก่อน กับสินค้าธรรมดาอย่างหลอดไฟ
ปี 1924 บริษัทหลอดไฟระดับโลกร่วมกันลดอายุสินค้าของตัวเอง
วันที่ 23 ธันวาคม 1924 ที่กรุงเจนีวา ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ผู้ผลิตหลอดไฟรายใหญ่ เช่น Osram จากเยอรมนี Philips จากเนเธอร์แลนด์ รวมถึงเครือข่ายบริษัทต่างประเทศของ General Electric ร่วมกันก่อตั้งกลุ่ม Phoebus Cartel
เป้าหมายของกลุ่มคือควบคุมการแข่งขันในตลาดหลอดไฟ ทั้งการแบ่งพื้นที่จำหน่าย กำหนดโควตา และสร้างมาตรฐานร่วมกัน แต่ข้อตกลงที่ถูกจดจำมากที่สุดกลับเกี่ยวข้องกับอายุการใช้งานของสินค้า
ในช่วงต้นปี 1925 กลุ่มกำหนดเป้าหมายให้หลอดไส้สำหรับครัวเรือนมีอายุประมาณ 1,000 ชั่วโมง ทั้งที่หลอดไฟก่อนหน้านั้นมักใช้งานได้ราว 1,500–2,500 ชั่วโมง
เหตุผลทางธุรกิจเข้าใจได้ไม่ยาก ยิ่งหลอดไฟทนทาน ผู้บริโภคก็ยิ่งกลับมาซื้อหลอดใหม่ช้าลง การทำให้หลอดไฟมีอายุสั้นลงจึงเพิ่มโอกาสเกิดยอดขายจากการซื้อทดแทน
เรื่องนี้จริงจังถึงขั้นให้โรงงานสมาชิกส่งตัวอย่างหลอดไฟไปทดสอบในสวิตเซอร์แลนด์ และมีค่าปรับหากหลอดไฟมีอายุยาวหรือสั้นกว่ามาตรฐานที่ตกลงกันไว้
ผลการทดสอบหลอดไฟตัวอย่างมาตรฐานจากโรงงานสมาชิกพบว่า อายุการใช้งานเฉลี่ยลดจากประมาณ 1,800 ชั่วโมงในปี 1926 เหลือ 1,205 ชั่วโมงในปีงบประมาณ 1933–1934
แม้หลอดไส้จะมีข้อแลกเปลี่ยนทางวิศวกรรมระหว่างความสว่าง ประสิทธิภาพพลังงาน และอายุการใช้งาน แต่เอกสารประวัติศาสตร์ชี้ว่าแรงจูงใจด้านกำไรและยอดขายมีบทบาทสำคัญต่อข้อตกลงนี้ Phoebus Cartel จึงเป็นกรณีศึกษายุคแรกที่มีหลักฐานชัดเจนของการจงใจจำกัดอายุสินค้าเพื่อผลประโยชน์ทางธุรกิจ
สินค้าไม่ต้องพัง ก็ทำให้คนอยากเปลี่ยนใหม่ได้
ในทศวรรษ 1920 อีกบริษัทหนึ่งใช้วิธีสร้างความต้องการซื้อใหม่ที่ต่างออกไป นั่นคือ General Motors (GM) ภายใต้การบริหารของ Alfred P. Sloan
ขณะที่ Ford ประสบความสำเร็จจากรถ Model T ซึ่งเน้นการผลิตจำนวนมากในราคาที่เข้าถึงได้ GM ใช้การปรับโฉมรถยนต์รุ่นใหม่เป็นประจำ ทั้งสีสัน รูปลักษณ์ และรายละเอียดการออกแบบ
รถยนต์รุ่นเดิมอาจยังขับได้ดี แต่รถรุ่นใหม่ทำให้ผู้บริโภครู้สึกว่าของที่มีอยู่เริ่มเก่า ความทันสมัยและภาพลักษณ์จึงกลายเป็นเหตุผลในการซื้อรถคันใหม่ โดยไม่ต้องรอให้รถคันเดิมเสีย
หาก Phoebus Cartel เป็นตัวอย่างของการจำกัดอายุการใช้งานทางกายภาพ หรือ Physical Obsolescence กรณีของ GM ก็แสดงให้เห็นการกระตุ้นให้สินค้าดูล้าสมัยผ่านดีไซน์ หรือ Psychological / Style Obsolescence
อย่างไรก็ตาม การออกแบบรุ่นใหม่ให้สวยขึ้นหรือมีประสิทธิภาพดีขึ้นไม่ได้ถือเป็น Planned Obsolescence ทุกครั้ง ต้องพิจารณาว่ามีการจงใจเร่งให้สินค้าเดิมหมดความน่าใช้ก่อนเวลาเพียงใด
ปี 1932 เคยมีข้อเสนอให้สินค้ามีวันหมดอายุตามกฎหมาย
เรื่องราวมาถึงปี 1932 สหรัฐอเมริกากำลังเผชิญวิกฤตเศรษฐกิจ Great Depression ผู้คนตกงานจำนวนมาก กำลังซื้อหดตัว และประชาชนพยายามใช้สิ่งของที่มีอยู่ให้นานที่สุด
แต่ Bernard London นักธุรกิจอสังหาริมทรัพย์ชาวอเมริกัน กลับมองว่าการที่ผู้คนไม่ซื้อของใหม่ทำให้โรงงานผลิตสินค้าน้อยลง และยิ่งกระทบต่อการจ้างงาน
เขาจึงเผยแพร่งานเขียนชื่อ Ending the Depression Through Planned Obsolescence พร้อมข้อเสนอที่ฟังดูสุดโต่ง นั่นคือ ให้รัฐบาลกำหนดวันหมดอายุทางกฎหมายของสินค้า ตั้งแต่เสื้อผ้า รถยนต์ เครื่องจักร ไปจนถึงบ้านเรือน
เมื่อครบกำหนด สินค้าจะถูกนำเข้าสู่ระบบจัดการเพื่อนำออกจากการใช้งาน และเปิดทางให้เกิดการผลิตสินค้าใหม่ ที่น่าสนใจกว่านั้น London ยังเสนอให้เก็บภาษีจากผู้ที่ยังใช้ของเก่าหลังวันหมดอายุ แม้ว่าสินค้านั้นจะยังใช้งานได้ก็ตาม
London เชื่อว่าวิธีนี้จะกระตุ้นการซื้อทดแทน ทำให้โรงงานมีคำสั่งผลิตและช่วยสร้างงานในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำ
ข้อเสนอของเขาไม่ได้ถูกนำไปใช้เป็นนโยบายทั่วไป แต่งานเขียนดังกล่าวกลายเป็นหลักฐานสำคัญของการใช้คำว่า Planned Obsolescence ในปี 1932 ซึ่งเกิดขึ้นหลังแนวปฏิบัติในอุตสาหกรรมหลอดไฟและรถยนต์แล้ว
ปี 1954 การออกแบบเข้ามามีบทบาทต่อการซื้อใหม่
ต่อมาในปี 1954 Brooks Stevens นักออกแบบอุตสาหกรรมชาวอเมริกัน นำคำว่า Planned Obsolescence มาใช้ในการบรรยายด้านการออกแบบและการโฆษณา โดยอธิบายถึงการทำให้ผู้บริโภคอยากครอบครองสินค้าที่ใหม่กว่าและดีกว่า ก่อนถึงเวลาที่จำเป็นต้องเปลี่ยนจริงๆ
แนวคิดนี้จึงเชื่อมโยงกับการออกสินค้าใหม่ ดีไซน์ และการตลาดมากขึ้น โดยครอบคลุมทั้งการจงใจจำกัดอายุสินค้าทางกายภาพ และการทำให้สินค้าเดิมดูไม่น่าใช้ผ่านความรู้สึกของผู้บริโภค
แต่เส้นแบ่งสำคัญยังอยู่ที่เจตนา เพราะสินค้ารุ่นใหม่อาจมาพร้อมเทคโนโลยีที่ดีกว่าจริง และผู้บริโภคก็สามารถเลือกซื้อใหม่ด้วยเหตุผลของตัวเองได้
ทุกวันนี้ ใครเป็นคนกำหนดว่าสินค้าควรถูกเปลี่ยนเมื่อไร?
ปัจจุบันข้อถกเถียงเรื่อง Planned Obsolescence ซับซ้อนขึ้น โดยเฉพาะสินค้าเทคโนโลยีซึ่งอายุการใช้งานไม่ได้ขึ้นอยู่กับฮาร์ดแวร์เพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับซอฟต์แวร์ การรองรับระบบ และความสามารถในการซ่อมแซม
สมาร์ตโฟนที่เปลี่ยนแบตเตอรี่ยาก เครื่องใช้ไฟฟ้าที่ค่าซ่อมสูง หรืออุปกรณ์ที่ไม่ได้รับการอัปเดตซอฟต์แวร์ อาจทำให้ผู้บริโภคต้องเปลี่ยนสินค้าเร็วขึ้น แต่ปัญหาเหล่านี้อาจมีสาเหตุจากต้นทุน ข้อจำกัดทางเทคนิค หรือความปลอดภัยด้วย จึงไม่ควรสรุปว่าผู้ผลิตจงใจลดอายุสินค้าโดยไม่มีหลักฐาน
ข้อกังวลเกี่ยวกับอายุสินค้าและการซ่อมแซมมีส่วนผลักดันแนวคิด Right to Repair หรือสิทธิในการซ่อมสินค้า เพื่อให้การซ่อมเป็นทางเลือกที่เข้าถึงได้ง่ายขึ้น
สหภาพยุโรปออกกฎหมายส่งเสริมการซ่อมในปี 2024 โดยกำหนดให้ประเทศสมาชิกนำไปใช้ภายในวันที่ 31 กรกฎาคม 2026 ผู้ผลิตมีหน้าที่ซ่อมสินค้าบางประเภทที่อยู่ภายใต้ข้อกำหนดของ EU เช่น เครื่องซักผ้าและสมาร์ตโฟน ภายในระยะเวลาที่เหมาะสมและคิดราคาสมเหตุสมผล หากผู้บริโภคเลือกซ่อมสินค้าในช่วงที่ผู้ขายยังต้องรับผิดตามกฎหมาย แทนการเปลี่ยนใหม่ ระยะเวลาความรับผิดของผู้ขายจะขยายเพิ่มอีกอย่างน้อย 12 เดือน
ความเปลี่ยนแปลงนี้น่าสนใจ เพราะกว่า 100 ปีก่อน ผู้ผลิตหลอดไฟเคยพยายามทำให้สินค้ามีอายุสั้นลง ขณะที่ปัจจุบันมีความพยายามผลักดันให้ผู้บริโภคซ่อมและใช้สินค้าเดิมได้นานขึ้น
เรื่องราวของ Planned Obsolescence จึงทิ้งประเด็นไว้ว่า ธุรกิจจะสร้างยอดขายใหม่อย่างต่อเนื่องได้อย่างไร โดยยังรักษาความทนทานและความคุ้มค่าของสินค้าที่ผู้บริโภคซื้อไปแล้ว
