ย้อนประวัติศาสตร์สินค้าที่เคยใช้สารพิษเป็นจุดขาย จากวอลเปเปอร์สารหนู ถึงครีมกัมมันตรังสี ก่อนสังคมจะตระหนักถึงพิษภัยของมัน


รู้หรือไม่ว่า ในอดีต กว่าสังคมจะตระหนักถึงอันตรายของสารพิษบางอย่างที่ใส่ลงในสินค้าที่ผู้บริโภคใช้หรือกินกันทุกวัน ก็ต้องมีคนล้มป่วยแบบไม่รู้สาเหตุ บางกรณีถึงขั้นเสียชีวิตไปเลยก็มี ต้องใช้เวลาหลายปีกว่าจะได้เรียนรู้กัน บทความนี้ Marketing Oops! จะพาย้อนประวัติศาสตร์สินค้าในอดีตที่เคยใช้สารพิษสร้างจุดขาย ตั้งแต่ครีมทาหน้าผสมสารกัมมันตรังสี วอลเปเปอร์ที่มีสารหนู ไปจนถึงไวน์ที่ใช้สารตะกั่วแต่งรสชาติ

เราพาจะย้อนไปดูว่าทำไมส่วนผสมเหล่านี้ถึงไปอยู่ในของกินของใช้พวกนี้ได้ และเกิดอะไรขึ้นเมื่อเริ่มมีคำเตือนถึงพิษภัยของพวกมัน

วอลเปเปอร์ผสมสารหนู!

ตัวอย่างวอลเปเปอร์ลายสีเขียวที่มีสารหนู จากหนังสือ Shadows from the Walls of Death (1874) · U.S. National Library of Medicine (Public Domain)

ถ้าย้อนไปดูบ้านในอังกฤษยุควิกตอเรีย คนที่อยากให้ห้องดูสดใสจะต้องเลือกใช้วอลเปเปอร์ที่มีลายใบไม้และดอกไม้อยู่ในนั้นด้วย แต่ก่อนหน้านั้นสีเขียวที่มนุษย์สังเคราะห์ขึ้นมาไม่ได้มีสีสดใสและคงทนนานเท่าไหร่นัก

ผู้ผลิตเม็ดสีก็เลยคิดค้นสีเขียวแบบใหม่ขึ้นมาที่เรียกว่า Scheele’s Green เม็ดสีเขียวที่มีสารประกอบสารหนู (arsenic) เป็นส่วนผสม สีที่มีสารประกอบนี้ผสมอยู่จะมีคุณสมบัติสะท้อนช่วงแสงที่ทำให้เกิดเฉดเขียวสดใสต่างจากสีเขียวชนิดอื่น

นั่นทำให้ Scheele’s Green กลายเป็นเฉดสีที่ได้รับความนิยมในยุคนั้นมากๆและไม่เฉพาะวอลเปเปอร์แต่งบ้านเท่านั้นแต่ยังรวมไปถึงสีทาและสิ่งทอด้วย

อย่างไรก็ตามหลังจากวอลเปเปอร์ที่มีสีเขียวนี้ได้รับความนิยมมากขึ้นเรื่อยๆในช่วงปี 1858 แพทย์เริ่มรายงานว่าผู้อยู่อาศัยในบ้านที่มีวอลเปเปอร์ที่มีสีเขียวเริ่มมีอาการป่วยไม่ทราบสาเหตุจำนวนมาก สุดท้ายเมื่อตรวจสอบอย่างละเอียดก็พบฝุ่นที่มีสารหนูบนหนังสือ และก็สืบย้อนไปได้ว่าเป็นฝุ่นที่มาจากวอลเปเปอร์นั่นเอง

โฆษณาวอลเปเปอร์ของ Wm. Woollams & Co. ที่ชูจุดขายว่า “รับประกันว่าปลอดสารหนู” จากหนังสือ In a sick room ราวปี 1890 · Wellcome Collection (Public Domain Mark)

หลังจากนั้นแบรนด์ผู้ผลิตก็เริ่มขยับตัวโดยเฉพาะแบรนด์อย่าง Jeffrey & Co. ที่ถึงกับให้นักเคมีชื่อดังมาตรวจแล้วยืนยันว่าวอลเปเปอร์ของแบรนด์ปลอดสารหนูในปี 1879 แล้วเอาคำว่า “ปลอดสารหนู” มาใช้โฆษณาอย่างจริงจังและก็เป็นมาตรฐานให้หลายๆแบรนด์ใช้จุดนี้มาโฆษณาวอลเปเปอร์หลังจากนั้น

เรื่องดูเหมือนน่าจะจบลงแล้วแต่ในปี 1889 แพทย์อังกฤษยังรายงานกรณีเจ็บป่วยที่เชื่อมโยงกับวอลเปเปอร์ผสมสารหนูอยู่ จนถึงช่วงต้นปี 1900 ปีเริ่มมีเม็ดสีเขียวแบบใหม่มาทดแทนเม็ดสีผสมสารหนูแบบเดิมไป

อย่างไรก็ตาม “สี” ที่มีสารหนูเป็นส่วนผสมยังคงแพร่หลายในวงการจิตกรรมต่อไปโดยเฉพาะสี Emerald Green ที่ใช้อย่างแพร่หลายรวมถึงในงานของจิตรกรระดับโลกหลายๆคนในยุคนั้นและนิยมมาถึงช่วงต้นศตวรรษที่ 20 เลยทีเดียว

ครีมทาหน้าที่ผสมกัมมันตรังสี

ภาพ: Rama / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0 FR
ย้อนไปในปี 1933 แบรนด์ Tho-Radia ในประเทศฝรั่งเศส อยากจะโปรโมท “ครีมทาหน้า” สินค้าของแบรนด์ที่เริ่มวางขายตามร้านขายยามาแล้วประมาณ 1 ปี และตัดสินใจจะสร้างยอดขายเพิ่มด้วยการตีพิมพ์โฆษณาลงในสื่อ

Tho-Radia-ads
โฆษณาครีมและแป้ง Tho-Radia ที่ชูเรเดียมและทอเรียมเป็นจุดขาย ตีพิมพ์ใน Kurjer Poznański วันที่ 2 เมษายน 1936 หน้า 13 · PAN Biblioteka Kórnicka / Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa

เบื้องหลังครีมกระปุกนี้คือ Alexis Moussalli เภสัชกรที่ร่วมงานกับแพทย์ชื่อ Alfred Curie ทั้งคู่มีทุนจำกัด ก็เลยให้บริษัท SECOR เข้ามารับหน้าที่ทำตลาดและโฆษณาครีมที่ขายทั้งเรื่องความงามและสรรพคุณดูแลผิว

สิ่งที่น่าสนใจก็คือบนโปสเตอร์ที่ใช้ขายครีมแบรนด์ Tho-Radia ระบุอย่างชัดเจนเลยว่าครีมมีส่วนผสมอย่าง เรเดียมและทอเรียม ซึ่งเป็นธาตุกัมมันตรังสี ซึ่งในเวลานั้นแม้จะเริ่มมีผู้เชี่ยวชาญรู้ถึงความเสี่ยงของสารเหล่านี้แล้ว แต่คนทั่วไปยังรับรู้เรื่องนี้กันไม่มากนัก

โฆษณาพูดชัดเจนว่าครีมผลิตตามสูตรของแพทย์ Alfred Curie และบอกสรรพคุณเอาไว้ว่าส่วนผสมที่เพิ่มเข้ามานั้นจะช่วยกระตุ้นการไหลเวียนและลดริ้วรอยได้ และผลิตภัณฑ์ครีมทาหน้าได้รับความนิยมจน Tho-Radia ต่อยอดไปขายแป้ง สบู่ โลชั่น และยาสีฟันภายใต้ชื่อเดียวกัน

อย่างไรก็ตามในปี 1937 รัฐบาลฝรั่งเศสได้จัดให้เรเดียมและทอเรียมเป็นสารพิษอย่างเป็นทางการ และมีการกำกับดูแลที่เข้มงวดขึ้น หลังจากนั้นแบรนด์ Tho-Radia ก็ได้เลิกใช้ส่วนผสมทั้งสองไปในที่สุดโดยไม่ได้มีรายงานว่ามีผู้บริโภคได้รับผลกระทบจากส่วนผสมเหล่านั้นบ้างหรือไม่

ส่วนแบรนด์ Tho-Radia ยังขายเครื่องสำอางภายใต้ชื่อเดิมต่ออีกราวสามทศวรรษ ก่อนหายไปจากตลาดในปี 1968

ไวน์ที่มีสารตะกั่ว

ภาพนิ่งดัตช์แสดงแก้วไวน์ องุ่น และหอยนางรมบนโต๊ะ
ภาพประกอบการดื่มไวน์ในยุโรปศตวรรษที่ 17 จาก Still Life with a Glass and Oysters โดย Jan Davidsz de Heem ราวปี 1640 · The Metropolitan Museum of Art, Purchase, 1871 (71.78)

ย้อนกลับไปแถบเมืองอูล์มช่วงปลายศตวรรษที่ 17 เมืองนี้เป็นศูนย์กลางการค้าไวน์ทางตอนใต้ของดินแดนที่ปัจจุบันคือเยอรมนี และต้องยอมรับว่าในช่วงนั้นไวน์ที่มีรสเปรี้ยวและฝาดจะขายได้ยาก

นั่นทำให้ผู้ค้าไวน์บางรายจึงคิดวิธีแต่งรสชาติไวน์ด้วยการใส่สารประกอบตะกั่วลงไปปรับรสไวน์ให้หวานขึ้น โดยหวังจะให้ถูกปากคนซื้อและขายได้ราคาอย่างไวน์คุณภาพดีกว่า

ด้วยเหตุนี้ทำให้มีคนล้มป่วยลงในช่วงคริสต์มาสปี 1694 แล้วเสียชีวิตในอีกหลายเดือนต่อมา ตอนนั้นแพทย์ยังหาสาเหตุไม่ได้ แม้จะมีการตรวจอย่างละเอียดทั้งบ่อน้ำและครัวของสถานที่ที่คนกลุ่มนี้พักอยู่ จนสุดท้ายไปตรวจในถังไวน์จนพบว่าต้นเหตุคือสารประกอบตะกั่วที่ใช้แต่งรสไวน์นั่นเอง

นอกจากนั้นยังมีเหตุในปี 1752 ที่คนงานในคฤหาสน์ของดยุกคนหนึ่ง ในเมืองฮันโนเวอร์ ที่มีคนในบ้านล้มป่วยถึง 32 คนและเสียชีวิต 1 คนหลังจากดื่มไวน์ผสมสารประกอบตะกั่วเข้าไปด้วย

แน่นอนว่านอกจากในเยอรมันแล้วยังมีประวัติศาสตร์ของการผสมตะกั่วลงในไวน์อีกหลายที่อย่างเช่นในฝรั่งเศสช่วงกลางศตวรรษที่ 19 ในค่ายทหารทางตอนเหนือของประเทศ รวมถึงในกรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ ที่มีการตรวจพบว่าผู้ค้าไวน์เอาตะกั่วมาแก้ไวน์ที่เริ่มเปรี้ยวและ แก้ไวน์ขาวที่ขุ่นให้กลับมาใส ด้วย

การใช้สารประกอบตะกั่วผสมในไวน์เริ่มหมดไปในศตวรรษที่ 19 หลังจากเทคโนโลยีการตรจจับทำได้ง่ายขึ้น ผู้ค้ามีทางเลือกอื่นในการปรับรุสชาติได้ง่ายและต้นทุนถูกลง รวมไปถึงมาตรฐานกฎหมายที่บังคับใช้เข้มข้นมากขึ้น

จะเห็นได้ว่าเมื่อ 100 กว่าปีก่อน ในยุคที่ความรู้วิทยาการด้านเคมีและพิษวิทยายังไม่พัฒนาสังคมอาจต้องใช้เวลาในการตระหนักถึงพิษภัยของสารพิษเหล่านี้ที่มาผสมอยู่ในสินค้าอุปโภคของมนุษย์ยาวนานหลายปี

ต่างจากปัจจุบันที่เทคโนโลยีและองค์ความรู้ด้านพิษวิทยาเพิ่มมากขึ้น สื่อที่ก้าวหน้ามากขึ้นทำให้สังคมตระหนักรู้ ในขณะที่เรื่องสิทธิของผู้บริโภคก็พัฒนาไปพร้อมๆกับการกำกับดูแลของรัฐ

ทำให้เราอาจจะพบกรณีแบบนี้ในยุคปัจจุบันได้ยากมากขึ้นนั่นเอง

ที่มา: V&A, RISD Museum, Musée Curie